Հայաստանի համար կարևոր խնդիր է նաև օդի որակը. նուրբ մասնիկները կարող են ներթափանցել թոքերի խորքային հատվածներ
Շնչառությունը կյանքի բնական ու աննկատ ընթացող գործընթացներից է, սակայն առողջ թոքերի կարևորությունը հաճախ գիտակցում են միայն այն ժամանակ, երբ առաջ են գալիս խնդիրներ։ Ամեն տարի սեպտեմբերի 25-ին նշվող Թոքերի համաշխարհային օրը ևս մեկ առիթ է հիշեցնելու, որ թոքերի առողջության պահպանումը կարևոր է կյանքի յուրաքանչյուր փուլում՝ մանկությունից մինչև ծերություն։ 2026 թվականի օրվա կարգախոսն է՝ «Թոքերի առողջություն՝ ողջ կյանքի ընթացքում», որը շեշտում է կանխարգելման, առողջ միջավայրի, վաղ ախտորոշման և ժամանակին բուժման կարևորությունը։
«Հերացի» վերլուծական կենտրոնից նշում են, որ թոքերի առողջությանը սպառնացող հիմնական հիվանդություններից են բրոնխիալ ասթման, թոքերի քրոնիկ օբստրուկտիվ հիվանդությունը (ԹՔՕՀ), թոքերի քաղցկեղը, թոքաբորբը և տուբերկուլոզը։ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով՝ հենց այս հինգ հիվանդություններն են կազմում աշխարհում թոքերի հիվանդություններով պայմանավորված մահերի և հաշմանդամության զգալի մասը։
Համաշխարհային մակարդակում շնչառական քրոնիկ հիվանդությունների բեռը շարունակում է մնալ բարձր։ 2021 թվականին քրոնիկ շնչառական հիվանդությունները մոտ 4 միլիոն մահվան պատճառ են դարձել աշխարհում։ Միայն ԹՔՕՀ-ն 2023 թվականին դարձել է մոտ 3.4 միլիոն մահվան պատճառ, կազմելով համաշխարհային մահերի շուրջ 6%-ը։
Թոքերի առողջության կարևորագույն կանխարգելելի ռիսկի գործոններից մեկը ծխախոտի օգտագործումն է։ Շնչառական քրոնիկ հիվանդությունների զարգացմանը կամ սրացմանը նպաստում են օդի աղտոտվածությունը, աշխատանքային միջավայրում փոշու և քիմիական նյութերի ազդեցությունը, ինչպես նաև շնչառական վարակները։
Հայաստանում ծխախոտի օգտագործումը շարունակում է մնալ հանրային առողջության կարևոր խնդիր։ ՀՀ պաշտոնական կայուն զարգացման նպատակների ցուցանիշների համաձայն՝ 2022 թվականին 15 և բարձր տարիքի բնակչության շրջանում ծխախոտի ընթացիկ օգտագործման տարիքով ստանդարտացված տարածվածությունը կազմել է 25.2%։ 2022 թվականի Առողջապահության համակարգի գործունեության գնահատման հետազոտությունը ցույց է տվել նաև արտահայտված սեռային տարբերություն՝ տղամարդկանց 53.2%-ը և կանանց 2.0%-ը է ծխում ամեն օր։
Հայաստանի համար կարևոր խնդիր է նաև օդի որակը։ ԱՀԿ-ի Հայաստանի շրջակա միջավայրի և առողջության գնահատման քարտում նշվում է, որ երկրում տարեկան միջին PM₂.₅-ի մակարդակը գնահատվել է մոտ 34 մկգ/մ³, մինչդեռ ԱՀԿ-ի առաջարկվող տարեկան ուղենիշը 5 մկգ/մ³ է։ Նուրբ մասնիկները կարող են ներթափանցել թոքերի խորքային հատվածներ և կապված են ինչպես շնչառական, այնպես էլ սրտանոթային հիվանդությունների զարգացման հետ։
Հատկապես մտահոգիչ է նաև թոքերի քաղցկեղի բեռը։ IARC-ի GLOBOCAN 2024 գնահատականների համաձայն՝ Հայաստանում 2024 թվականին գնահատվել է մոտ 1513 թոքերի քաղցկեղի նոր դեպք և 1270 մահ։ Թոքերի քաղցկեղը կազմել է բոլոր նոր քաղցկեղների մոտ 14.1%-ը և քաղցկեղային մահերի 23.2%-ը՝ զբաղեցնելով առաջին տեղը քաղցկեղային մահվան պատճառների շարքում։ Տղամարդկանց շրջանում այն նաև ամենահաճախ գրանցված նորագոյացությունն է եղել՝ մոտ 1170 նոր դեպքով։ Կարևոր է նշել, որ GLOBOCAN-ի տվյալները մոդելային գնահատականներ են, ոչ թե միայն գրանցված դեպքերի պարզ հաշվարկ։
Թոքերի հիվանդությունների զգալի մասը հնարավոր է կանխարգելել կամ դրանց առաջընթացը դանդաղեցնել։ Կարևոր է չծխել և խուսափել երկրորդային ծխից, հնարավորության սահմաններում նվազեցնել աղտոտված օդի և աշխատանքային վնասակար նյութերի ազդեցությունը, պահպանել ֆիզիկական ակտիվություն, կատարել տարիքին և առողջական վիճակին համապատասխան պատվաստումներ և ժամանակին դիմել բժշկի երկարատև հազի, շնչառության դժվարացման, սուլող շնչառության, կրծքավանդակի ցավի կամ այլ շարունակական ախտանշանների դեպքում։ Վաղ ախտորոշումն ու համապատասխան բուժումը կարող են էապես բարելավել կյանքի որակը և նվազեցնել ծանր բարդությունների վտանգը։
